Sao lại dịch “Agent AI” là “Tác nhân AI”
về trang chủ
LTS: Bài viết này bàn về một lỗi
tiếng Việt hiện nay liên quan đến lĩnh
vực trí tuệ nhân tạo (AI), đó là thuật ngữ
“Agent AI” - bị chuyển ngữ không chính xác là “tác nhân AI”.
Qua phân tích, nhà ngôn ngữ học - GS Nguyễn Đức
Dân kỳ vọng các cơ quan nhà nước, cơ sở
đào tạo, báo chí - truyền thông sẽ dịch đúng,
hiểu đúng và sử dụng đúng Agent AI. Báo SGGP
giới thiệu bài viết của GS Nguyễn Đức
Dân.
Cách
dịch này khiến tôi băn khoăn v́ theo tôi, nó chưa
phù hợp với thói quen ngôn ngữ của người
Việt.
1.
Thuật ngữ A.I. hay AI
(Artificial Intelligence) xuất hiện trên thế giới
từ cuối những năm 50 trong khoa học máy tính
thế kỷ trước, dịch là trí tuệ nhân
tạo. Tiếp đó, khái niệm “Agent AI” cũng xuất
hiện rải rác từ năm 2023, trước khi trở
thành xu hướng bùng nổ vào cuối năm 2024.
Trên
truyền thông Việt Nam, thuật ngữ này xuất
hiện vài tháng nay và đều được dịch là
“tác nhân AI”. Cách dịch này khiến tôi băn khoăn v́ nó
trái với tâm thức ngôn ngữ bẩm sinh của
người Việt.
Có
một quy luật ngôn ngữ bẩm sinh. Một
người dân Việt dù mù chữ nhưng vẫn có
thể nói năng rành rẽ tiếng Việt, dùng ca dao,
tục ngữ, những lối ví von rất sinh động.
V́ trong tâm trí người đó đă nhận thức
được những quy tắc, những triết lư
tiếng Việt cơ bản.
Chẳng
hạn, triết lư tôn ti, chính - phụ trong văn hóa và
tiếng nói người Việt. Người ta bắt
buộc phải nói theo trật tự: nhà gạch, nhà ngói,
nhà tranh, nhà lá, nhà sàn... nghĩa là đặt “nhà” là yếu
tố chính lên trước ở những cụm danh từ
kiểu này.
Nghe
“tác nhân AI”, người Việt sẽ hiểu “tác nhân” là
yếu tố chính. Xin nêu một ví dụ: “…Hồi tháng 7,
gần 700 tác nhân AI (chỉ loại có khả năng lên
kế hoạch và tự hành động) trái phép
được xây dựng dựa trên các mô h́nh OpenAI đă
tấn công hăng khởi nghiệp Hugging Face. Không những
thế, các tác nhân này c̣n làm giả nhật kư hệ thống
để xóa dấu vết” (trên một tờ báo lớn
số ra ngày 6-9-2026).
Khi
viết đoạn “gần 700 tác nhân AI”, cái lỗ tai
người Việt theo cảm quan bẩm sinh mách bảo
tác giả rằng từ “tác nhân” là yếu tố chính
đứng trước, c̣n AI là yếu tố phụ đứng
sau (có thể thay thế bằng từ “này”). Đó là lư do
có đoạn tiếp theo “các tác nhân này...”. Thế nhưng,
trong khái niệm “Agent AI” th́ AI mới lại là yếu
tố chính.
Một
số chuyên gia lo ngại về nguy cơ AI tiên tiến
vượt kiểm soát và gây hậu quả ngoài ư muốn.
Agent AI là loại AI mới xuất hiện. Đây là
loại AI đặc biệt thông minh, một hệ
thống phần mềm có khả năng tự học
hỏi, tự lên kế hoạch, tự đưa ra
quyết định, tự trở thành những chủ
thể, thực hiện những nhiệm vụ cụ
thể. Nó có thể vượt khỏi tầm kiểm soát
của con người.
Nhiều
chuyên gia AI đă kêu gọi ḱm hăm lại sự phát triển
của AI. Người ta lo sợ các AI tiên tiến, chứ
không lo sợ tác nhân. Tác nhân không phải là AI nên câu tiếng
Việt trên không chuẩn. Tác nhân chỉ là bổ ngữ làm
rơ nghĩa cho AI.
2. Vậy nên dịch “Agent AI” là ǵ? Điều
này liên quan đến khái niệm “Agent” trong cụm từ
trên.
Trong
bài báo The case for case của nhà ngôn ngữ học
người Mỹ Charles J. Fillmore vào năm 1968, ông
đưa ra khái niệm những phạm trù ngữ
nghĩa và gọi là “cách” hay những “vai nghĩa”.
Bài
báo này nổi tiếng đến nỗi về sau nó mang tên
Ngữ pháp Cách (case grammar). Các ngôn ngữ đều có
những “cách” sau: A, Ep , O, I, L, G, R, Re , Temps. Ở đó A
(Agent, viết đầy đủ là Agentive Case) là cách tác
nhân, người hành động; Ep (Experiencer) là cách kẻ
chịu đựng (về tâm lư, t́nh cảm). I (Instrument) là
cách công cụ…
Agent
thường làm chủ ngữ trong câu chủ động.
Khi chuyển sang câu bị động tuy Agent không c̣n làm
chủ ngữ nữa, nhưng vai tṛ ngữ nghĩa
của nó vẫn giữ nguyên. Ngữ pháp truyền
thống không chú ư tới điều này. Ví dụ trong câu
“John broke the window” (John làm vỡ cửa kính), th́ John là
chủ ngữ và ở vai cách Agent.
C̣n
trong câu bị động “The window was broken by John” (Cửa
kính bị làm vỡ bởi John) th́ chủ ngữ lúc này
lại là The window, nhưng John vẫn là người làm
vỡ cửa kính nên John giữ nguyên vai nghĩa cách Agent.
Theo cách nói thuận miệng người Việt, nếu
dịch là “Cửa kính do John làm vỡ” điều này
hiện ra rất rơ.
Vậy
th́ khi dịch Agent AI sang tiếng Việt phải
đặt AI đứng trước. Thuật ngữ này
nên được dịch là “AI tác thể” (AI chủ
thể hay AI tác nhân) để người đọc
dễ h́nh dung yếu tố nào là chính. Có vậy mới
đúng với tâm thức văn hóa người Việt
vốn coi trọng tôn ti chính - phụ trong nói năng.
Nên
sửa lối nói “tác nhân AI” không chuẩn này từ khi
mới xuất hiện. C̣n như để lâu quen dùng
rồi khó sửa!
GS-TS NGUYỄN ĐỨC DÂN